Harita Bilgisi: Ölçek, Projeksiyonlar ve İzohipsler

Harita, yeryüzünün tamamının ya da bir bölümünün kuşbakışı görünümünün belirli bir oranda küçültülerek düzleme aktarılmasıdır. Haritadaki uzunluk ile gerçek uzunluk arasındaki orana ölçek denir. Ölçek kesir (1/100.000 gibi) veya çizgi (grafik) ölçek şeklinde gösterilir.

Paydası küçük olan ölçekler büyük ölçek, paydası büyük olanlar küçük ölçektir. Büyük ölçekli haritalarda küçültme oranı azdır; ayrıntı fazladır, gösterilen alan küçüktür. Kent planları ve kadastro haritaları büyük ölçeklidir. Küçük ölçekli haritalarda ise geniş alanlar az ayrıntıyla gösterilir; dünya ve kıta haritaları bu türdendir.

Ölçek hesaplamalarında gerçek uzunluk, harita uzunluğunun ölçeğin paydasıyla çarpılmasıyla bulunur. Örneğin 1/500.000 ölçekli bir haritada 4 cm olan uzaklık, gerçekte 4 × 500.000 = 2.000.000 cm, yani 20 km’dir. Alan hesaplarında ise ölçek paydasının karesi kullanılır.

Küre biçimindeki Dünya’nın düzleme aktarılması sırasında alan, şekil, uzaklık ve yön özelliklerinin hepsini aynı anda doğru göstermek mümkün değildir. Bu aktarım yöntemlerine projeksiyon denir ve her projeksiyon bazı özellikleri doğru gösterirken diğerlerinde bozulmaya yol açar.

Silindirik projeksiyonlarda bozulma Ekvator’da en az, kutuplara doğru en fazladır; bu nedenle Ekvator çevresi için uygundur. Denizcilikte yaygın kullanılan Mercator projeksiyonu bu gruptandır ve yüksek enlemlerdeki alanları olduğundan çok büyük gösterir; Grönland’ın Afrika kadar büyük görünmesi bu yüzdendir. Konik projeksiyonlar orta enlemlerdeki ülkeleri göstermek için, düzlem (azimutal) projeksiyonlar ise kutup bölgeleri için en uygun yöntemlerdir.

İzohipsler (eş yükselti eğrileri), deniz seviyesinden aynı yükseklikteki noktaları birleştiren eğrilerdir. İzohipsler birbirini kesmez; her eğri kendi üzerinde kapanır. Eğriler arasındaki yükselti farkına eş yükselti aralığı denir.

İzohipslerin sık olduğu yerlerde eğim fazla, seyrek olduğu yerlerde eğim azdır. İç içe kapanan eğrilerde değerler içe doğru artıyorsa tepe, azalıyorsa çukur (çanak) söz konusudur. Vadiler izohips haritalarında yükseltinin arttığı yöne doğru sivri uç veren V biçimli eğrilerle, sırtlar ise yükseltinin azaldığı yöne doğru uzanan eğrilerle gösterilir. Akarsular her zaman vadilerde, yüksekten alçağa doğru akar.