Türkiye'nin Yer Şekilleri ve Oluşum Süreçleri
İç ve dış kuvvetler, kıvrım ve kırık dağları, volkanik yapılar, ovalar, platolar ve kıyı tipleriyle Türkiye’nin yer şekilleri.
GeoGames Editör EkibiGüncelleme: 2 dk okuma
Genç ve engebeli bir ülke
Türkiye, jeolojik açıdan genç sayılan III. ve IV. zamanda bugünkü görünümünü kazanmıştır. Alp–Himalaya kıvrım kuşağı üzerinde yer aldığı için ortalama yükseltisi fazladır (yaklaşık 1.100 metrenin üzerinde) ve yükselti genel olarak batıdan doğuya doğru artar. En yüksek nokta 5.137 metre ile Ağrı Dağı'dır.
Yer kabuğu hareketleri hâlâ sürdüğü için ülkenin büyük bölümü deprem riski taşır. Kuzey Anadolu Fay Hattı, Doğu Anadolu Fay Hattı ve Batı Anadolu'daki graben sistemleri en etkin kırık hatlarıdır.
Dağlar: kıvrım, kırık ve volkanlar
Kıvrım dağları, tortul tabakaların yan basınçla bükülmesiyle oluşur. Kuzeyde Kuzey Anadolu Dağları, güneyde Toros Dağları bu türün en belirgin örnekleridir ve kıyıya paralel uzanırlar.
Ege Bölgesi'nde ise sert yapıdaki arazinin kırılmasıyla oluşan horst (yükselen blok) ve graben (çöken blok) yapısı hâkimdir. Bozdağlar ve Aydın Dağları horstlara; Gediz, Küçük Menderes ve Büyük Menderes ovaları grabenlere örnektir. Dağların kıyıya dik uzanması denizel etkinin iç kesimlere kadar sokulmasını sağlar.
Volkanik dağlar magmanın yeryüzüne çıkmasıyla oluşmuştur. Erciyes, Hasan, Karadağ, Nemrut, Süphan, Tendürek ve Ağrı en bilinen volkanlardır. Kapadokya’daki peribacaları, volkanik tüflerin akarsu ve rüzgâr aşındırmasıyla şekillenmiştir.
Ovalar ve platolar
Ovalar tarım ve yerleşme için en elverişli alanlardır. Oluşumlarına göre delta ovaları (Bafra, Çarşamba, Silifke, Çukurova), tektonik ovalar (Gediz, Büyük Menderes, Muş), karstik ovalar (polye: Elmalı, Acıpayam) ve volkanik set ovaları (Muş) gibi örnekler verilebilir.
Platolar, akarsularla derince yarılmış yüksek düzlüklerdir. İç Anadolu'da Haymana, Cihanbeyli, Obruk ve Bozok; Doğu Anadolu'da Erzurum–Kars platosu; Güneydoğu’da Gaziantep ve Şanlıurfa platoları; Akdeniz’de karstik Taşeli ve Teke platoları örnektir. Platolarda genellikle tahıl tarımı ve hayvancılık yapılır.
Kıyı tipleri
Dağların kıyıya paralel uzandığı Karadeniz ve Akdeniz'de boyuna kıyı tipi görülür; kıyı girintisi azdır ve iyi doğal liman sayısı sınırlıdır. Ege’de ise dağlar kıyıya dik uzandığı için enine kıyı tipi hâkimdir; girinti ve çıkıntı fazladır, doğal limanlar boldur.
Akarsu vadilerinin deniz altında kalmasıyla oluşan ria kıyılarına İstanbul Boğazı ve Haliç, kıyıya paralel dağ sıralarının sular altında kalmasıyla oluşan dalmaçya kıyılarına Antalya’nın batısında Kaş–Kekova çevresi örnek verilir. Denizle bağlantısı kesilmek üzere olan kıyı gölleri (lagünler) ve deltalar da kıyı şekilleri arasında sayılır.