Türkiye'nin Nüfus ve Yerleşme Özellikleri
Nüfus sayımları, nüfus yoğunluğunu etkileyen faktörler, göçler, kentleşme ve kır yerleşme tipleri.
GeoGames Editör EkibiGüncelleme: 2 dk okuma
Nüfus sayımları
Cumhuriyet döneminin ilk nüfus sayımı 1927’de yapılmıştır. Uzun yıllar sayımlar belirli aralıklarla, sokağa çıkma yasağı uygulanarak yapıldı. 2007’den bu yana nüfus, Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) ile her yıl güncellenmektedir. TÜİK verilerine göre Türkiye’nin nüfusu 85 milyonu aşmıştır.
Nüfus artış hızı Cumhuriyet’in ilk yıllarında savaş kayıplarını telafi etmek amacıyla desteklenmiş, 1965’ten sonra ise aile planlaması politikaları uygulanmıştır. Günümüzde doğurganlık hızı nüfusun kendini yenileme düzeyi olan 2,1’in altına inmiştir; bu durum ilerleyen yıllarda nüfusun yaşlanmasına yol açmaktadır.
Nüfusun dağılışı
Nüfus yoğunluğu; iklim, yer şekilleri, su kaynakları, tarım alanları, sanayi ve ulaşım olanaklarıyla ilişkilidir. Marmara Bölgesi sanayi, ticaret ve ulaşım olanakları sayesinde en kalabalık ve en yoğun nüfuslu bölgedir. Kıyı şeritleri ve verimli ovalar da yoğun nüfusludur.
Doğu Anadolu’nun yüksek ve engebeli kesimleri, İç Anadolu’nun Tuz Gölü çevresi ve Toroslar’ın yüksek kesimleri seyrek nüfusludur. Nüfusu en fazla il İstanbul, en az il ise Bayburt’tur.
Göçler ve kentleşme
1950’lerden itibaren tarımda makineleşme, kentlerde sanayi ve hizmet sektörünün büyümesi kırdan kente yoğun göçlere neden olmuştur. Göçün itici faktörleri arasında tarım arazilerinin miras yoluyla bölünmesi, iş olanaklarının azlığı ve eğitim–sağlık hizmetlerine erişimin güçlüğü; çekici faktörleri arasında iş imkânı, eğitim ve sosyal olanaklar sayılır.
Hızlı kentleşme; altyapı yetersizliği, çarpık yapılaşma, trafik ve çevre sorunları gibi sonuçlar doğurmuştur. Günümüzde nüfusun büyük çoğunluğu il ve ilçe merkezlerinde yaşamaktadır.
Kır yerleşmeleri
Köyler dışındaki kırsal yerleşmeler; yayla (yaz aylarında hayvancılık için çıkılan yüksek yerler), mezra (köye bağlı küçük tarım yerleşmesi), kom (Doğu Anadolu’da hayvancılığa dayalı yerleşme), dam (Konya çevresinde), oba (konar-göçerlerin çadır yerleşmesi), ağıl ve çiftlik gibi adlar alır.
Köylerin dokusu da coğrafyaya bağlıdır: Karadeniz’de engebeli arazi ve bol yağış nedeniyle dağınık, İç Anadolu’da su kaynakları çevresinde toplu yerleşme görülür.