Toprak Oluşumu ve Toprak Tipleri

Toprak, ana kayanın fiziksel ve kimyasal çözülmesiyle ufalanan malzemenin, bitki ve hayvan kalıntılarından oluşan organik maddeyle (humus) karışmasıyla meydana gelir. Bir santimetrelik toprağın oluşması yüzlerce yıl sürebildiği için toprak, kısa sürede yerine konamayan bir kaynaktır.

Toprak oluşumunu etkileyen başlıca etkenler iklim, ana kaya, yer şekilleri (eğim), canlılar ve zamandır. Bunlar içinde en belirleyici olanı iklimdir: sıcak ve nemli bölgelerde kimyasal çözülme, kurak ve soğuk bölgelerde ise fiziksel (mekanik) çözülme daha etkilidir.

Olgun bir toprakta yukarıdan aşağıya doğru katmanlar (horizonlar) bulunur. En üstteki A horizonu humusça zengin, koyu renkli ve canlı faaliyetinin en yoğun olduğu katmandır. Altındaki B horizonu, üstten yıkanan minerallerin biriktiği katmandır. C horizonu ise ana kayanın ayrışmakta olan kısmıdır ve bunun altında ana kaya yer alır.

Eğimin fazla olduğu yamaçlarda oluşan toprak aşınarak taşındığı için toprak örtüsü incedir. Düz ve hafif eğimli alanlarda ise kalın ve olgun topraklar gelişir.

Bulunduğu yerin iklim ve bitki örtüsünün etkisiyle oluşan topraklara zonal topraklar denir. Laterit, sıcak ve nemli ekvatoral bölgelerde oluşan, demir ve alüminyum oksitler nedeniyle kırmızımsı renkli topraktır. Çernozyom (kara toprak), step bitki örtüsü altında humusça çok zengin, dünyanın en verimli topraklarındandır; Ukrayna ve Rusya’nın güneyi bu toprağıyla ünlüdür.

Kahverengi orman toprakları ılıman yaprak döken ormanların altında, podzoller iğne yapraklı ormanların altında, çok soğuk ve nemli koşullarda gelişir. Tundra toprakları ise donmuş alt katman nedeniyle bataklıklaşmaya eğilimli ve verimsizdir. Kahverengi bozkır toprakları ile kırmızı Akdeniz toprakları da Türkiye’de yaygın görülen zonal topraklardır.

İntrazonal topraklar, oluşumunda iklimden çok ana kayanın ya da yerel koşulların etkili olduğu topraklardır. Kalkerli arazide oluşan terra rossa ve rendzina ile kapalı havzalarda buharlaşmanın etkisiyle oluşan tuzlu–alkali topraklar bu gruba girer.

Azonal topraklar ise başka yerlerde oluşup akarsu, rüzgâr veya buzullarla taşınarak biriken, katmanlaşması tamamlanmamış taşınmış topraklardır. Akarsuların getirdiği alüvyal topraklar, yamaç eteklerinde biriken kolüvyal topraklar, rüzgârın taşıdığı lös ve buzulların bıraktığı moren toprakları örnektir. Delta ovalarındaki alüvyal topraklar tarım açısından çok verimlidir.